Lady Bird

Lady Bird slaagt erin om een formeel probleem op te lossen: hoe film je in de eerste persoon? Of liever: hoe maak je in cinema een onderscheid tussen een vertellend  en een belevend ik - een onderscheid dat cruciaal is voor de autobiografische roman?

Het probleem van de visie van het belevende ik is niet groot: je hanteert bv een subjectieve cameravoering om een eerstepersoons-effect op re roepen. Maar hoe neem je tegelijkertijd de ironische afstand van die focalisatie, die kenmerkend is voor een vertellend-terugkijkend 'ik' dat zich nog herinnert hoe het jongere ik dingen beleefde maar daar met een andere (wijzere) blik op terugkijkt? 

Film lijkt daar moeite mee te hebben: het is immers altijd in de tegenwoordige tijd. Maar ook 'vrije filmische indirecte rede' is niet zo makkelijk op te roepen. 

De eenvoudigste oplossing is het uitbuiten van een mogelijke spanning tussen beeld- en geluidsverteller. De geluidsverteller geeft daarbij de visie van het terugkijkende ik weer, terwijl de beelden gevocaliseerd zijn door de jongere versie van de verteller.

Lady Bird doet iets anders. Visueel maakt het heel weinig gebruik van POV shots, waardoor we altijd met een beschouwende, externe blik naar het hoofdpersonage blijven kijken. Daarnaast verweeft de film soms de visie van moeder Marion, het personage waar de jonge Lady Bird zich juist tegen af zet. De film vertelt daardoor a.h.w. een dubbel verhaal: enerzijds 'de dochterplot' (de dochter moet zich losmaken van haar moeder) en anderzijds de 'moederplot' die alleen gezien wordt door de dochter die zich al los gemaakt heeft (het vertellend ik), maar waar het belevende ik destijds blind voor bleef.

Deze vertelstijl is, denk ik, verweven met de thematiek. Lady Bird is een verhaal over een adolescent die zich los probeert te maken van de depressie van haar ouders. Deze depressie hangt samen met geldgebrek, niet geslaagd zijn, geknakte idealen, een teveel aan goede bedoelingen. Marion is een sociaal werker of therapeute, ze wordt gedreven door medelijden - of liever: ze heeft ooit, in haar jeugd, gekozen voor een opleiding tot psychologe (misschien luisterend naar het medelijden in haar), maar moet zich nu met man en macht verzetten om niet, uit medelijden, in de depressie getrokken te worden. Ze heeft daardoor een hardheid gekregen: d.w.z. professioneel toont ze empathie, thuis calculeert ze, maakt ze economische beslissingen. Lady Bird's vader is, zo blijkt in een sleutelscene, al jarenlang klinisch depressief, en hij slikt daarvoor medicijnen.

Lady Bird kan alleen maar overleven / ontsnappen aan haar situatie door geen oog voor te hebben voor de depressie van haar ouders, en door niet geraakt te worden door medelijden. Zoals Nietzsche stelt (in de Portable Nietzsche die ik toevallig op mijn nachtkastje had liggen): medelijden maakt lijden besmettelijk. 'Flourishing' is alleen mogelijk door je tegen medelijden te verzetten. (Vandaar dat pubers zo weinig medelijden lijken te kennen: daar zijn ze veel te vitaal voor)

Pas de latere, 'ontsnapte' Lady Bird - die terugkijkt op haar jeugd nadat ze gebroken had met haar familie - heeft de luxe om empathie voor  haar ouders te voelen, omdat deze empathie alleen mogelijk is vanuit een 'ontsnapte' positie. Als er niet genoeg afstand is slaat empathie om in medelijden, en uiteindelijk depressie.

De film 'getuigt' daarmee vanuit een onmogelijke positie; het beschrijft een herinnering van een moment die nooit 'beleefd' is door een,'belevend' ik  omdat het overleven van deze gebeurtenissen het beleven uitsluit. 

Het is slechts het terugkijkende, vertellende ik dat de gebeurtenissen uit de jeugd a.h.w. voor het eerst beleeft.