Serial Killing Serials
De televisie-boem van een jaar of tien geleden betekende ook: de terugkeer van de serial killer. Na 9/11 was hij een beetje verdwenen als terroristen & superhelden het witte doek overnamen, maar op het kleine scherm keerde hij met Dexter, Hannibal, en nu Mind Hunters weer terug. Voor goede redenen: 'seriality' zit in het figuur ingebakken. Een seriemoordenaar is de ideale centrale figuur voor een langlopende serie: de seriemoordenaar is altijd dezelfde, hij verandert nooit (de seriemoordenaar is een rots van stabiliteit waartegen andere narratieve golven op stuk kunnen slaan) omdat zijn gedrag is ontstaan uit herhalingsdwang. Maar zijn gedrag is ook besmettelijk, aanstekelijk. Het leidt tot copy cat gedrag, tot de golf van verschillende 'kleine' verhalen die een serie nodig heeft om boeiend te blijven.
Maar de figuur van de serial killer, zeker na Silence of the Lambs gaat ook samen met een ander topos: het 'mind readen.' Al in de eerste Silence film was de vraag: hoe kunnen we ontdekken welk 'patroon' er achter de moorden zit? Hoe kruipen we in de huid van de seriemoordenaar zonder door hem besmet te raken.
De uitdaging daarvan is natuurlijk dat de serial killer steevast neer wordt gezet als figuur zonder mind - of liever zonder 'theory of mind': het ontbeert hem (hem, altijd hem) aan een empatisch vermogen. Het 'mind readen' moet dan ook gebruik maken van de autistische cognitieve techniek van het 'pattern recognition,' van wat wij later 'big data' analysis zijn gaan noemen. Op basis van gedrag, patronen, sporen wordt mbv de nieuwe 'cognitieve wetenschappen' (kansberekening, game theory, informatiewetenschappen) het gedrag van de moordenaar voorspeld, zonder deze te begrijpen. Zonder tussenkomst van 'empathie.'
De recente Mind Hunter serie op Netflix behandelt de beginjaren van deze benadering. Als een historisch docudrama (a la Mad Men, Masters of Sex, Narcos) 'dramatiseert' het een historisch moment: de gelijktijdige 'ontdekking' van de 'serial killer' (en de formulering van de term 'serial killer') en de techniek van het opstellen van een dader profiel. Gisteren bekeek ik de eerste aflevering (dus ik kan me vergissen), maar het eerste dat me opviel is dat de serie qua esthetiek (cameravoering, mise-en-scene, licht) dichter licht op Mad Men & Masters of Sex dan op andere seriemoordenaarseries (zoals Hannibal): de serie is 'clean,' helder, niet gothic, zelfs een tikje tegen het komische (pastiche) aanleunende. Dit is geen toeval. De serie deelt een esthetische sensibiliteit met Mad Men & Masters omdat het in hetzelfde geïnteresseerd is: de opkomst van, zeg, kwantificeerbare, data-analytische technieken (reclame, seksanalyse, daderprofiel) (dit is de periode die Adam Curtis behandelde in Century of the Self (2002), maar nog meer in zijn cybernetica-docu, All watched over by Machines of Loving Grace (2011).
De eerste aflevering van Mind Hunter laat de hoofdpersoon Holden Ford in een bar de linksige studente Debbie Mitford ontmoeten. Behalve de gebruikelijke liefdesplotlijn introduceert dit ook een tegenstelling tussen twee vormen van psychologische en sociologische kennis: Ford's FBI kennis, en Mitford's academische kennis (ze citeert Durkheim). De serie geeft aan dat de 'culturele' wereld in de jaren zestig-zeventig nog werkte in het 'academische' paradigma (verstehen), terwijl de militair-politie wereld al gerund werd door hele andere kennispraktijken. (En nog steeds: de militaire academie is (in NL) het enige onderwijs / onderzoeksinstituut dat nog niet is opgenomen door de universiteit).
Hannibal heb ik nauwelijks bekeken, maar op het eerste gezicht lijkt deze serie dezelfde oppositie vanaf de andere kant te bekijken. De FBI agent wordt nu overvallen door te veel empathie. Hij verplaatst zich teveel in de seriemoordenaar. Empathie wordt in de serie neergezet als gevaar, als affect dat je besmet, dat je lichaam binnendringt als vreemd lichaam en je 'overneemt.' Ook: Hannibal is ineens een psychoanalyticus geworden, en zijn perverse manipulatieve machten hangen met zijn psychoanalytische benadering samen. 'Gekwantificeerde' (i.e. 'rationele') benaderingen staan tegenover die van de psychoanalyse.
Dexter werkt iets anders. Hier worden wij als kijkers zelf op de positie van de Mind Hunter geplaatst. D.m.v. de voice over krijgen we toegang tot de gedachtenwereld van iemand die niet tot empathie in staat is, maar alleen gedragspatronen van anderen kan imiteren. De 'puzzel' (of cognitieve uitdaging) van de film is om Dexter te volgen zonder hem te begrijpen - begrip leidt tot empathie, waardoor we voor hem kunnen vallen.
Al met al lijken de series terug te gaan tot een spanning die ten grondslag lag aan het oorspronkelijke detectiveverhaal van Poe en Conan Doyle: de detective deduceert, maar gebruikt ook 'intuïtie.' (Een zelfde spanning keert ook terug in De BBC's Sherlock).
Ook meer 'politieke' series zoals Homeland (over de oorlog tegen Terrorisme) en Mr Robot (over semiokapitalisme) werken met dezelfde spanning. Als autist begrijpt Eliot het hedendaags kapitalisme zonder het (op empathische manier) te begrijpen. Vanwege haar bipolaire stoornis doorziet Carrie samenzweringen. De eerste serie van Homeland, waarin Carrie op obsessieve wijze Brody volgt die mogelijk een gehersenspoelde spion is geworden tijdens zijn gevangenschap, draait volledig om het obsessief volgen, schaduwen, observeren. Ook hier wordt data-analyse gecontrasteerd met 'oudere' vormen van 'optisch' voyeurisme.
Zelfs Narcos gaat over de vraag: welke 'technologieën' gebruiken we om Escobar te vinden. De serie plaatst soms haar eigen narratieve modus (i.e. psychologisch-realisme, draaiend om begrip) tegen de technologieën van de FBI (i.e. old-school, predigitale vormen van data-analyse). Zowel Narcos als Homeland gebruiken dezelfde topos: plaatjes, kaarten, webs waarin een 'netwerk' wordt blootgelegd.
Maar de figuur van de serial killer, zeker na Silence of the Lambs gaat ook samen met een ander topos: het 'mind readen.' Al in de eerste Silence film was de vraag: hoe kunnen we ontdekken welk 'patroon' er achter de moorden zit? Hoe kruipen we in de huid van de seriemoordenaar zonder door hem besmet te raken.
De uitdaging daarvan is natuurlijk dat de serial killer steevast neer wordt gezet als figuur zonder mind - of liever zonder 'theory of mind': het ontbeert hem (hem, altijd hem) aan een empatisch vermogen. Het 'mind readen' moet dan ook gebruik maken van de autistische cognitieve techniek van het 'pattern recognition,' van wat wij later 'big data' analysis zijn gaan noemen. Op basis van gedrag, patronen, sporen wordt mbv de nieuwe 'cognitieve wetenschappen' (kansberekening, game theory, informatiewetenschappen) het gedrag van de moordenaar voorspeld, zonder deze te begrijpen. Zonder tussenkomst van 'empathie.'
De recente Mind Hunter serie op Netflix behandelt de beginjaren van deze benadering. Als een historisch docudrama (a la Mad Men, Masters of Sex, Narcos) 'dramatiseert' het een historisch moment: de gelijktijdige 'ontdekking' van de 'serial killer' (en de formulering van de term 'serial killer') en de techniek van het opstellen van een dader profiel. Gisteren bekeek ik de eerste aflevering (dus ik kan me vergissen), maar het eerste dat me opviel is dat de serie qua esthetiek (cameravoering, mise-en-scene, licht) dichter licht op Mad Men & Masters of Sex dan op andere seriemoordenaarseries (zoals Hannibal): de serie is 'clean,' helder, niet gothic, zelfs een tikje tegen het komische (pastiche) aanleunende. Dit is geen toeval. De serie deelt een esthetische sensibiliteit met Mad Men & Masters omdat het in hetzelfde geïnteresseerd is: de opkomst van, zeg, kwantificeerbare, data-analytische technieken (reclame, seksanalyse, daderprofiel) (dit is de periode die Adam Curtis behandelde in Century of the Self (2002), maar nog meer in zijn cybernetica-docu, All watched over by Machines of Loving Grace (2011).
De eerste aflevering van Mind Hunter laat de hoofdpersoon Holden Ford in een bar de linksige studente Debbie Mitford ontmoeten. Behalve de gebruikelijke liefdesplotlijn introduceert dit ook een tegenstelling tussen twee vormen van psychologische en sociologische kennis: Ford's FBI kennis, en Mitford's academische kennis (ze citeert Durkheim). De serie geeft aan dat de 'culturele' wereld in de jaren zestig-zeventig nog werkte in het 'academische' paradigma (verstehen), terwijl de militair-politie wereld al gerund werd door hele andere kennispraktijken. (En nog steeds: de militaire academie is (in NL) het enige onderwijs / onderzoeksinstituut dat nog niet is opgenomen door de universiteit).
Hannibal heb ik nauwelijks bekeken, maar op het eerste gezicht lijkt deze serie dezelfde oppositie vanaf de andere kant te bekijken. De FBI agent wordt nu overvallen door te veel empathie. Hij verplaatst zich teveel in de seriemoordenaar. Empathie wordt in de serie neergezet als gevaar, als affect dat je besmet, dat je lichaam binnendringt als vreemd lichaam en je 'overneemt.' Ook: Hannibal is ineens een psychoanalyticus geworden, en zijn perverse manipulatieve machten hangen met zijn psychoanalytische benadering samen. 'Gekwantificeerde' (i.e. 'rationele') benaderingen staan tegenover die van de psychoanalyse.
Dexter werkt iets anders. Hier worden wij als kijkers zelf op de positie van de Mind Hunter geplaatst. D.m.v. de voice over krijgen we toegang tot de gedachtenwereld van iemand die niet tot empathie in staat is, maar alleen gedragspatronen van anderen kan imiteren. De 'puzzel' (of cognitieve uitdaging) van de film is om Dexter te volgen zonder hem te begrijpen - begrip leidt tot empathie, waardoor we voor hem kunnen vallen.
Al met al lijken de series terug te gaan tot een spanning die ten grondslag lag aan het oorspronkelijke detectiveverhaal van Poe en Conan Doyle: de detective deduceert, maar gebruikt ook 'intuïtie.' (Een zelfde spanning keert ook terug in De BBC's Sherlock).
Ook meer 'politieke' series zoals Homeland (over de oorlog tegen Terrorisme) en Mr Robot (over semiokapitalisme) werken met dezelfde spanning. Als autist begrijpt Eliot het hedendaags kapitalisme zonder het (op empathische manier) te begrijpen. Vanwege haar bipolaire stoornis doorziet Carrie samenzweringen. De eerste serie van Homeland, waarin Carrie op obsessieve wijze Brody volgt die mogelijk een gehersenspoelde spion is geworden tijdens zijn gevangenschap, draait volledig om het obsessief volgen, schaduwen, observeren. Ook hier wordt data-analyse gecontrasteerd met 'oudere' vormen van 'optisch' voyeurisme.
Zelfs Narcos gaat over de vraag: welke 'technologieën' gebruiken we om Escobar te vinden. De serie plaatst soms haar eigen narratieve modus (i.e. psychologisch-realisme, draaiend om begrip) tegen de technologieën van de FBI (i.e. old-school, predigitale vormen van data-analyse). Zowel Narcos als Homeland gebruiken dezelfde topos: plaatjes, kaarten, webs waarin een 'netwerk' wordt blootgelegd.
Reacties
Een reactie posten